Қазақ тілі сабақтарында коммуникативтік құзыреттілікті
қалыптастыру.
З.Ғ.Әубәкірова.

Қазіргі  заман ағымына қарай білім берудегі мақсат - өзгермелі даму үстіндегі ортада өмір сүруге бейім, қоғам мүддесіне үлес қосуда өзін - өзі белсенді етуге дайын, басекеге қабілетті, шығармашыл, білімді тұлғаны дамыту және қалыптастыру. Қазіргі педагогика ғылымында  негізгі базалық ілімдердің бірі «құзыреттілік» болып отыр. Қазақстан Республикасы 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасында да білімге бағытталған мазмұнды құзыретттілік, яғни нәтижеге бағдарланған білім мазмұнына алмастыру қажеттілігі көрсетілген. 
  Құзыреттілік дегеніміз - тұлғаның бойында білім, дағды, іскерлік, ерік күш-жігердің болуы.«Коммуникативтік құзыреттілік» (латынның «соmpetere» -қол жеткізу, сәйкес келу, сөзінен шыққан) – қажетті  тілдерді, қоршаған адамдармен және оқиғалармен әрекеттестікте болу тәсілдерін білуді, топта жұмыс жасау дағдыларын, ұжымдағы әр түрлі әлеуметтік рөлдерді  меңгеруді қамтиды. Оқушы хат жаза, анкета толтыра, арыз жаза, сұрақ қоя, пікір таластыра т.б. білуі тиіс. Коммуникативтік құзыреттілік - екінші тілді үйренуші оқушыларға тілдің заңдылықтарын жаттанды үйретпей, сол тілді тілдік және қатысымдық тәсілдерді орынды қолданумен байланыстыру. Ол, ең әуелі мектептегі оқыту үрдісінде қалыптасады. Құзіреттілік  - оқушының алған білімі мен дағдыларын тәжірибеде, күнделікті өмірде қандай да бір практикалық және теориялық мәселелерді  шешу үшін қолдана алу қабілеттілігі. Құзыреттіліктердің ішіндегі қазақ тілі пәніне ең жақыны-коммуникативтік құзыреттілік. Оқушылар қарым – қатынас моделдерін, мәдениеттік стереотиптерді, мәдениет образдары мен символдарын білулері керек. Бұл оқушылардың қазақ тілінде емін еркін сөйлесуін қамтамасыз ете алады.
Оқушылардың коммуникативтік құзыреттілігін дамыту үшін жүргізілетін жұмыс түрлері:
•	Сұрақ – жауап (мұғалім мен оқушылар)
•	Диалог (оқушы мен оқушы)
•	Ауызша қарым – қатынас (мұғалім мен оқушылар, оқушы мен оқушы, мұғалім мен оқушы)
•	Жазбаша қарым – қатынас (тақырыпқа байланысты мәтінмен, суретпен жұмыс) 
Бұл жұмыс түрлері коммуникативтік құзыреттіліктің алғы шарттары болып келеді. Себебі, бұл жұмыс түрлерін барлық сабақта мұғалім өз мүмкіндігінше қолдана алады. Коммуникативтік құзыреттілік жеке тұлғаның рухани өсуін қалыптастырады, адамдарды түсіне білуіне көмектеседі.
 Өз іс-тәжірибемде оқушылардың коммуникативтік құзыреттіліктерін қалыптастыру мен дамыту жолдарын қарастырамын.(слайд)
Мақсатым: қазақ тілі сабақтарында оқушылардың коммуникативтік құзырдың  қалыптасуының ең тиімді әдіс-тәсілдерін айқындау, оқушылардың тілдік қатынастағы білім қорын өмірде қолдануына қажетті тілдік құзіреттілікті қалыптастыру.
Айтылмаш мақсаттың жүзеге асуы үшін келесі міндеттерді анықтадым:
1.	Ауызша және жазбаша қарым – қатынасын қалыптастыру
2.	Сөйлеу дағдыларын дұрыс меңгерту 
3.	Жеке тұлғаның құзіреттілік қатысымдылығын жүзеге асыру
  Коммуникативтік  құзыреттілікті дамытуда сөздік жатығулардың: диалог пен монологтың маңызы зор.Сөздік жаттығулар оқушылардың лексикалық дағды -ларының дамуына мүмкіндік береді Оқу үдерісте шынайы қарым-қатынас жағ- дайларды ұйымдастыру керек, себебі ол оқушыларды еркін тілдесуге дайын - дайды, оның қатысушылары қазақ тілінде араласуға мәжбүр болады. 
 Өз сабақтарымда  оқушыларға апта күндерін қайталату үшін мен «Апта күндері» атты сөздік  жаттығуны қолданамын. 
Мақсаты:дедукцияны, емін-еркін сөйлесуды жұмыспен біржолата өтеу, зейін және логикалық ойларын дамыту.
Дүйсенбіде доп ойнадық далада
Сейсенбіде серуен құрдық қалада
Сәрсенбіде сурет салдық сәнді етіп
Бейсенбіде би биледік әндетіп
Жұма күні жидек тердік қыратта
Сенбі күні кино көрдік клубта
Жексенбіде бір жиналып дем алдық
Осылайша өте шықты бір апта.
Жаттығу барысы:
1.	Аудирование.   Мұғалім оқушыларға айтылмыш  ұйқастырманы оқиды.
2.	Жаңа  сөздермен жұмыс.
3.	Таныс сөздермен жұмыс.
4.	Ұйқастырманы аудару.
5.	Өлең жолын мұғалімнен кейін оқу.
6.	Оқушы өлеңді мәнерлеп оқиды.
7.	Сұрақтарды қою:
- Дүйсенбіде доп ойнадық қайда?
- Сейсенбіде не құрдық қалада?
- Сәрсенбіде не салдық сәнді етіп?
- Бейсенбіде би биледік пе әндетіп?
- Жұма күні жидек тердік қайда?
- Сенбі күні  не істедік клубта?
- Жексенбіде бір жиналып не істедік?
- Осылайша өте шықты неше апта? (слайд )
    Өткен лексиканы бекіту үшін оны сөздік жаттығуларда кеңірек пайдалану қажет.Мысалы,  «Сөйлемдерді құрастыр» жаттығуы.
Мақсаты: өткен лексиканы сөйлемдерде қолдану. 
Жаттығу барысы: тақтадағы берілген сөздермен сөйлем құрастыр.
Сөздер: билеймін, сүйікті ісіміз, тәуелсіз, пәтер, әдемі, таза ,үшінші, қала , тоғыз.
Оқушылар осындай сөйлемдер құрастырды.
   Мен би билеймін.Біздің ең сүйікті ісіміз – мультфильм көру.Қазақстан – тәуелсіз мемлекет.Менің пәтерім екінші қабатта.Никита үшінші сыныпта оқиды. Мен тоғыз жастамын. Павлодар әдемі, таза қала.
Белгілі лексикалық бірліктерімен сөйлемдерді құрастыру жұмысы диалогқа қаты- суға даярлық жаттығуы  болып табылады. 
  Күнделікті сабақта  диалогтік әдісті қолданамын. Диалог - коммуникативтік құзыреттіліктің негізгі баспалдағы.Диалогтік әдісті қолдана отырып оқушыларды әңгімелесе білуге, мәліметтерді сұрауға, келіспеушілік, толықтыру, тілдік мате -риал көлемінде өзара пікір алыса білуге дағдыландырамын. Дайын диалогтарды үнтаспа, бейнеклип арқылы тыңдау, жаттау, аяқтау, толықтыру, мәтін мазмұны, кесте, сызбалар бойынша диалогтар құру әдістері коммуникативтік құзыреттілікті қалыптастыруға көп көмегін тигізеді.Ол оқушылардың белсенді сөздік қорын қа- лыптастыруға, жаңа сөздерді есте сақтауға, сөз бен сөзді дұрыс тіркестіруге, бай- ланыстыра сөйлем құрау заңдылықтарын меңгеруге, пәнге деген қызығушылығын арттыруға, оқушының өзге тілді қабылдау деңгейін анықтауға мүмкіндік жасайды. 
    Мысалы, "Күнделікті диалог". Осы диалогты сабақтың ұйымдастыру кезеңін- де қолдануға болады. (бейне)
Мақсаты: сабақта оқушылардың  қарым-қатынастарын жүзеге асыру, белсендіру.
Диалог барысы: мұғалім сұрақтарды барлық оқушыларға кезектеп қояды. (келесі сабақтарда сұрақтарды кезекшілер қояды).
-	Қазір қандай сабақ?
-	Қазақ тілі нешінші сабақ?
-	Қазір нешінші жыл?
-	Қазір қандай жыл мезгілі?
-	Бүгін аптаның қай күні?
-	Бүгін нешесі?
-	Үйге қандай тапсырма берілді?
  Диалог барысында оқушылардың лексикалық және грамматикалық дағдылары дамиды: сұрақтарға жауап беру , сөйлемдерді дұрыс құрастыру икемдіктері пайда болады. Айтылмыш диалог лексикалық бірліктері  дағдылы әрекетке (автоматизм- ге) жеткізеді, оқушылар осы сұрақтарға жауап беруге әзір болады.
   Келесі диалог «Жәрменке».
Мақсаты: Қарым-қатынас барысында оқушылардың коммуникативтік икемділіктерін дамыту және тақырып бойынша өзінің пікірін айтуға жаттықтыру. 
Мұғалім: Қымбатты достар! Бүгін сабақта "Жәрменке" ұйымдастырылады. Сендер жәрменкеге барғыларың келе ме? Ендеше бастаймыз! Жәрменкеде екі күлдіргіш бар. Сендер олардың сұрақтарына дұрыс жауап берсеңдер, сыйлық аласыңдар.Жәрменкеге қош келіңдер!
 1-ші күлдіргіш: Сәлем!
 2-ші күлдіргіш: Сәлем, достар! Біздің сұрақтарымызға жауап беріңдер?
1. Саған қандай жеміс ұнайды?
2. Саған қандай көкөніс ұнайды?
3. Сенің сүйікті тағамын қандай?
4. Қазақ халқының ұлттық тағамдарын білесің бе?
5. Ұннан жасалған тағамдарға не жатады?
6. Сүт тағамдарын білесің бе?
7. Тағамдар қай дүкенде сатылады?
8. Саған қандай сусын ұнайды?
   Күлдіргіштің сұрақтарына  дұрыс жауап берген оқушы  картоннан жасалған жеміс немесе көкөніс жетондарын алады.
   Қазақ тілі сабақтарында басты қиындық берілген тақырып бойынша, мәтінге сүйенбей өз ойын білдіру.Оқушы өз ойын білідіруде көп уақыт пен дайындықтың қажеттілігі туындағанын байқатады. Сондықтан да монологтық сөйлеу дағдысын дамыту жолында келесі  жаттығуларды оқушыларға ұсынылуға болады: «Мәтін- нің мазмұнын өз өміріңмен байланыстырып айт», «Мәтіннің желісі бойынша өз пікіріңді білдір», «Үлгі бойынша монолог құрастыру».
Мысалы, «Үлгі бойынша монолог құрастыру».
 Тақырыбы: "Менің әуес ісім".
   Менің әуес ісім - кітап оқу. Маған кітап оқу ұнайды. Біздің үйде көп кітап бар.Мен Орталық кітапханаға барып тұрамын. Менің болашақ мамандығым -кітапханашы.Кітап оқу - менің ең сүйікті ісім. 
   Айтылмыш сөздік жаттығу барысында келесі лексикалық дағдылар дами -ды:оқушы өз монологында таныс сөздер мен сөз тіркестерді дұрыс пайдала- нады, сөйлемдерді, монологты үлгі бойынша құрастырады.
  Коммуникативтік құзыреттілігі қалыптасқан оқушы  сыныптасына белгілі мәліметті жеткізіп қана қоймай, өз ойын түсіндіре алады, біреудің пікірін ұғады, түсіне біледі. Коммуникативтік құзыреттілікті дамытуда диалогтік тіл- оқу үрді -сіндегі қарым-қатынаста алдыңғы орын алады: ол оқытудың негізгі мақсаттары- ның бірі және оның маңызды құралы деп санаймын. 
   Қазақ тілін үйрену барысында коммуникативтік тәсілдеме қарым-қатынас тәжі -рибесіне бағытталған. Қазақ тілінде әндерді жаттату жаттығулары оқушылардың  естеріңе толымды сөйлемдерді сақтауға мүмкіндік туғызады, бұл жаттығу тәлім-тәрбиенің коммуникативтік әдістемесіне сәйкес келеді. Балалар жаттап алған әнді сергіту сәті кезеңінде орындайды.Сергіту сәтін оқушылар өздері де жүргізе алады.
Мысалы, 3 «Е» сыныбындағы «Күзгі жапырақ» сергіту сәтін назарларыңызға ұсынамын. (бейне).
Мақсаты: Шапшаңдықтың және сөздің серпінінің өндірімі.Сөздің және қозғалыс- тың тиянақты тіркесі. Қозғалыстың орындалуы музыканың серпініне сәйкес болуы.
    Өз іс-тәжірибемде келесі құзыреттілік тапсырмаларды қолданып жүрмін: 
 «Тілдескіш» (сөйлесу үлгілерінен құрастырылған сөздікше),  «Баяндамашы», «Жазбаша қатынас». Аталмыш топтамалар мемлекеттік тілде сауатты жазу дағдыларын қалыптастырады, өмірлік жағдайларда қазақ тілінде қарым-қатынас орнатуға мүмкіндік туғызады,оқушы бойынан табиғатынан берілген шығармашылық әлеуітін іске асыруына ықпал етеді. Осы әдіс-тәсілдерді қолдану барысында, өз сабақтарымда сөйлесімнің барлық компоненттеріне тән дағдылары меңгеріліп, оқушылардың жеке тұлға ретінде өздеріне деген сенімділігі артып, шығармашылықпен жұмыс істеу дағдылары қалыптасуда. Мысалы, бастауыш сыныптарда «Дәрігерде», «Дүкенде» деген тақырыптарды өткен кезде «Тілдескіш» әдісін қолданамын. Оқушы «Тілдескішті» қолдана отырып, берілген жағдаятқа серіктесімен  әнгіме құрастырып, өзара әңгімелесе алды. «Жазбаша қатынас» әдісі 5-6- сыныптардағы «Менің отбасым», «Менің досым» т.б. тақырыптарын өткен кезде тиімді. «Жазбаша қатынас» үлгісін қолдану арқылы, оқушылар ата-анасына, достарына хат жазуды үйренеді. 
  «Баяндамашы» әдісі жоғары сынып оқушыларына тиімді. Сабақтың бір кезеңінде белгілі бір тақырыпта баяндама жаза отырып, мәдениетті сөйлеуге, қазақша ойлауға дағдыланады. 
   Қазақ тілі сабақтарында оқушылардың бойында коммуникативті құзіретті -лікті қалыптастырып, дамыту үшін тақырыпқа байланысты диалог, койылым- дар әзірлеу, рөлдік ойындар ойнау т.с.с. тапсырмаларды орындатуға болады.
   Қорыта келгенде өзге ұлт өкілдеріне қазақ тілін үйретуде коммуникативтік құзіреттілікті қалыптастыру - заман талабы. Сондықтан оқушыларымыз жаңа заман талабына сай білімді, жан-жақты, қазақ тілінде өзіндік ой-толғамын жеткізе алатын, кез келген адаммен тілдік қарым- қатынасқа түсе алатын, коммуникабельді, мәдениетті, өмірге икемделген тұлға болуы үшін оның бойында коммуникативтік құзыреттілікті дамыту ұстаздың қолында.

Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы.
2. Ә. Әлметова, «Сөйлеу әрекеттері түрлеріне оқыту», А. Арыс, 2007
3. Ф.Ш. Оразбаева, «Тілдік қатынас теориясы және әдістемесі», 2005, 272 бет
4. Левитан, К.М. О содержании понятия "коммуникативная компетентность". Перевод и межкультурная коммуникация. / К.М. Левитан. Екатеринбург.: Издательство АБМ, 2001. №.2.89-91б
5.  Пассов, Е.И. Коммуникативный метод обучения иноязычному говорению. - М., 1991.